Smarowanie i eksploatacja przekładni ślimakowej – olej, przeglądy, typowe awarie (praktyczny poradnik)

O trwałości przekładni ślimakowej w dużej mierze decyduje jej smarowanie. Brązowa ślimacznica i stalowy ślimak ślizgają się po sobie pod dużym naciskiem. Bez stabilnego filmu olejowego powierzchnie zużywają się w ciągu tygodni, a nie lat. Z tego powodu przegrzanie, wyciek i niewłaściwy olej to trzy najczęstsze przyczyny, przez które reduktor ślimakowy trafia do wymiany przed czasem.

Ten poradnik idzie za przekładnią przez cały jej okres pracy: od rozpakowania i pierwszego uruchomienia, przez docieranie i przeglądy, po wymianę oleju, diagnostykę usterek i postój maszyny. Każdy etap zawiera konkretne czynności do wykonania i sygnały ostrzegawcze.

Rodzaj oleju, jego ilość i odstępy między wymianami zależą od konstrukcji i producenta. Podane niżej liczby są orientacyjne. Wiążąca jest zawsze instrukcja i tabliczka konkretnej przekładni.

Smarowanie przekładni ślimakowej – dlaczego olej pracuje tu ciężej niż w walcówce

W przekładni walcowej zęby głównie toczą się po sobie. W ślimakowej przeważa ślizg z prędkością zbliżoną do obwodowej prędkości ślimaka. Przy silniku 1400 obr./min i ślimaku o średnicy około 25 mm zwój przesuwa się po zębie z prędkością blisko 2 m/s. Olej musi utrzymać rozdzielający film mimo tego ślizgu, a jednocześnie odebrać ciepło, które przy dużych przełożeniach odpowiada nawet połowie mocy silnika.

Dwie cechy oleju mają tu szczególne znaczenie:

• lepkość: do przekładni ślimakowych stosuje się oleje gęstsze niż do walcowych, typowo w klasach ISO VG 220–460. Zbyt rzadki olej nie utrzyma filmu, a zbyt gęsty zwiększa opory i temperaturę;
• zgodność z brązem: niektóre dodatki przeciwzatarciowe, aktywne chemicznie przy wysokiej temperaturze, mogą przyspieszać zużycie stopów miedzi. Oleje przeznaczone do przekładni ślimakowych mają dobrany pakiet dodatków.

Rodzaje olejów: mineralny, syntetyczny PAO i poliglikolowy PAG

W przekładniach ślimakowych spotkasz trzy główne bazy olejowe. Najważniejsza zasada praktyczna brzmi: nie mieszaj baz bez wyraźnej zgody producenta. Dotyczy to zwłaszcza olejów poliglikolowych.

Mniejsze wielkości przekładni tego typu producenci często zalewają fabrycznie olejem syntetycznym i opisują jako smarowane na cały okres eksploatacji. Takie przekładnie nie mają korków albo mają je tylko zaślepione. Większe wielkości mają korki wlewu, poziomu i spustu, a według niektórych instrukcji trafiają do klienta bez oleju. Zanim uruchomisz napęd, sprawdź na tabliczce i w instrukcji, który przypadek dotyczy twojej przekładni.

Pierwsze uruchomienie i docieranie – lista kontrolna

Pierwsze godziny pracy wpływają na trwałość bardziej, niż się zwykle zakłada. Przed załączeniem i tuż po nim wykonaj poniższe czynności:

1. Sprawdź, czy pozycja montażu zgadza się z tą, dla której przekładnię zalano olejem. Jeśli nie, uzupełnij olej do poziomu właściwego dla nowej pozycji.
2. Jeśli przekładnia ma korek odpowietrzający dostarczony luzem, wkręć go w najwyższym punkcie obudowy w miejsce zaślepki. Bez odpowietrzenia ciśnienie z nagrzanego powietrza wypycha olej przez uszczelniacze.
3. Obróć wał ręcznie albo załącz napęd na chwilę bez obciążenia i posłuchaj, czy nie słychać ocierania.
4. Przez pierwsze kilkadziesiąt godzin obciążaj napęd częściowo, jeśli technologia na to pozwala. Brązowa ślimacznica dociera się wtedy do ślimaka, a sprawność wyraźnie rośnie.
5. Zmierz temperaturę obudowy po godzinie i po kilku godzinach pracy. Zapisz wynik razem z temperaturą otoczenia. To punkt odniesienia na całe życie przekładni.
6. Po okresie docierania sprawdź dokręcenie śrub mocujących i ramienia reakcyjnego.

Jeśli przekładnia długo czekała na montaż, przed uruchomieniem sprawdź stan uszczelniaczy i wałów. Procedurę opisuje artykuł przechowywanie i pierwsze uruchomienie silnika i reduktora.

Przeglądy okresowe: co, jak często i czym mierzyć

Przegląd przekładni nie wymaga demontażu. Potrzebne są oczy, ucho i pirometr. Najwięcej mówi porównanie z wynikiem z pierwszego uruchomienia. Temperatura 65°C nic nie znaczy bez odniesienia. Jeśli jednak ta sama przekładnia przy tym samym obciążeniu miała rok temu 50°C, coś się zmieniło.

Wielu producentów dopuszcza temperaturę obudowy przekładni ślimakowej rzędu 80–90°C. Dla oleju mineralnego przyjmuje się jednak w przybliżeniu, że każde 10–15°C powyżej około 80°C skraca jego żywotność mniej więcej o połowę. Pył na żebrach działa jak koc. Czyszczenie obudowy to tania i skuteczna czynność serwisowa.

Wymiana oleju krok po kroku

W przekładniach z korkami wymianę wykonuje się po rozgrzaniu, bo ciepły olej spływa szybciej i wynosi więcej zanieczyszczeń.

1. Zatrzymaj napęd i zabezpiecz go przed przypadkowym załączeniem. Prace przy zasilaniu wykonuje osoba z uprawnieniami SEP.
2. Oczyść okolice korków, aby brud nie wpadł do środka.
3. Odkręć korek odpowietrzający, potem spustowy. Zlej olej do czystego naczynia.
4. Obejrzyj zlany olej i magnes korka spustowego, jeśli go ma. Drobny, złocisty osad wskazuje na zużycie brązu ślimacznicy. Stalowe opiłki wskazują na łożyska lub ślimak. Mleczny kolor oznacza wodę w oleju.
5. Jeśli zmieniasz rodzaj bazy, przepłucz przekładnię olejem docelowym zgodnie z zaleceniem producenta oleju.
6. Wkręć korek spustowy z nową uszczelką i wlej olej do poziomu właściwego dla pozycji montażu, sprawdzając go korkiem kontrolnym.
7. Zapisz datę, rodzaj oleju, ilość i obserwacje w karcie maszyny.

Orientacyjnie olej mineralny wymienia się co kilka tysięcy godzin pracy, a syntetyczny nawet kilka razy rzadziej. Pierwszą wymianę po docieraniu niektórzy producenci zalecają wcześniej. Praca w wysokiej temperaturze, w pyle lub w wilgoci skraca każdy z tych okresów.

Typowe awarie – od objawu do przyczyny

Większość usterek przekładni ślimakowych daje wcześniej sygnały. Poniższa tabela porządkuje je według tego, co obsługa widzi lub słyszy.

Gdy hałas lub drgania mogą pochodzić także z silnika, oddziel oba źródła. Pomoże w tym poradnik hałas i drgania silnika elektrycznego. Wzrost temperatury samego silnika przy sprawnej przekładni omawia artykuł dlaczego silnik elektryczny się grzeje. Pomiar prądu wykonuje osoba z uprawnieniami SEP.

Przy wymianie uszczelniacza wału wyjściowego warto zabezpieczyć otwór wału drążonego po stronie nieużywanej. Służą do tego pokrywki PCV do reduktorów, które chronią przed pyłem i wodą.

Postój maszyny i praca sezonowa

Przekładnie w maszynach rolniczych i sezonowych częściej niszczy postój niż praca. Olej spływa z zazębienia, wilgoć skrapla się w obudowie, a warga uszczelniacza przywiera do wału. Przed dłuższym postojem napełnij przekładnię olejem do poziomu zalecanego na czas przechowywania, jeśli instrukcja tak przewiduje. W trakcie postoju obróć raz w miesiącu wał o kilka obrotów. Przed sezonem sprawdź poziom i kolor oleju.

Najczęstsze pytania

Czy przekładnię „smarowaną na cały okres eksploatacji” trzeba w ogóle kontrolować?

Tak. Oznaczenie mówi, że w normalnych warunkach nie wymienia się w niej oleju. Nie zwalnia jednak z kontroli wycieków i temperatury. Przekładnia, z której ubywa oleju, przestaje być „na cały okres”.

Czy mogę uzupełnić olej czymkolwiek, co mam pod ręką?

Tylko olejem tej samej bazy i klasy lepkości. Dolanie oleju mineralnego do przekładni zalanej poliglikolem może spowodować wytrącanie osadów i spienianie.

Skąd mam wiedzieć, jaki olej jest w przekładni?

Z tabliczki znamionowej lub instrukcji. Jeśli informacji brak, a przekładnia ma nieznaną historię, bezpieczniej spuścić olej, przepłukać i zalać nowym według zaleceń producenta.

Ile może grzać się przekładnia ślimakowa?

Wyraźnie ciepła obudowa jest normalna, zwłaszcza przy dużych przełożeniach. Graniczną temperaturę podaje producent. Ważniejszy od pojedynczego pomiaru jest trend przy porównywalnym obciążeniu.

Kiedy naprawa przestaje się opłacać?

Gdy w oleju jest dużo brązu, luz na wyjściu wyraźnie wzrósł, a łożyska hałasują. W małych wielkościach koszt nowej przekładni bywa wtedy niższy niż robocizna i części.

Wały zdawcze, ramiona reakcyjne, kołnierze i pokrywki znajdziesz w kategorii części do reduktorów. Jeśli przekładnia nadaje się już tylko do wymiany, w kategorii przekładnie ślimakowe dobierzesz nową w tej samej wielkości, np. reduktor PM 090 1/40 do silnika 90 B14, albo o wielkość większą, jeśli poprzednia pracowała na granicy momentu i temperatury.